Soʻz tartibi
Ingliz gapida har soʻzning oʻz oʻrni bor
Asosiy tartib
Darak gap
S
The cat caught the mouse.Mushuk sichqonni tutdi.
Soʻroq gap
Aux
Did the cat catch the mouse?Mushuk sichqonni tutdimi?
Hol qoʻshilganda
S
He drives to work every day.U har kuni ishga mashinada boradi.
Soʻz tartibi nega muhim?
Oʻzbek va rus tilida soʻz oʻrnini almashtirish maʼnoni koʻpincha oʻzgartirmaydi — kelishik qoʻshimchalari kim kimni ekanini aytib turadi. Ingliz tilida bunday qoʻshimchalar yoʻq, shuning uchun oʻrin oʻzi maʼno tashiydi.
The cat caught the mouse.Mushuk sichqonni tutdi.
The mouse caught the cat.Sichqon mushukni tutdi — soʻz tartibi maʼnoni butunlay oʻzgartirdi.
| Oʻrin | Boʻlak | Namuna |
|---|---|---|
| 1 | ega | The farmer |
| 2 | kesim | sells |
| 3 | vositasiz toʻldiruvchi | vegetables |
| 4 | tarz holi | carefully |
| 5 | oʻrin holi | at the market |
| 6 | payt holi | every morning |
Qoʻllanilishi
Beshta asosiy holat.
Asosiy tartib: ega, kesim, toʻldiruvchi
Darak gapda bu tartib deyarli hech qachon buzilmaydi. Kim harakat qilayotgani faqat oʻrni bilan aniqlanadi — ingliz otida kelishik qoʻshimchasi yoʻq. Shuning uchun The manager called the client va The client called the manager butunlay boshqa maʼno beradi, garchi soʻzlar bir xil boʻlsa ham.
The farmer sells vegetables.Dehqon sabzavot sotadi.
Our neighbour repairs watches.Qoʻshnimiz soat tuzatadi.
The company signed the contract.Kompaniya shartnomani imzoladi.
Hollarning oʻrni
Takroriylik ravishi asosiy feʼldan oldin, lekin to be dan keyin turadi. Payt holi odatda gap oxirida yoki boshida keladi. Eng muhim cheklov shu: feʼl bilan toʻldiruvchi orasiga hol qoʻyilmaydi — He explained the rule clearly toʻgʻri, He explained clearly the rule esa notoʻgʻri.
She often visits her parents.U ota-onasinikiga tez-tez boradi.
We finished the report yesterday.Hisobotni kecha tugatdik.
He drives to work every day.U har kuni ishga mashinada boradi.
| Ravish turi | Oʻrni | Namuna |
|---|---|---|
| takroriylik (often, always) | asosiy feʼldan oldin | She often visits. |
| takroriylik, to be bilan | feʼldan keyin | She is always late. |
| payt (yesterday, soon) | gap oxirida yoki boshida | We left yesterday. |
| tarz (quickly, well) | toʻldiruvchidan keyin | He speaks English well. |
Sifatlar ketma-ketligi
Bir nechta sifat bir otni aniqlasa, ular qatʼiy tartibda turadi: baho, oʻlcham, yosh, shakl, rang, kelib chiqish, material. Ona tili sohiblari buni qoida sifatida oʻrganmaydi, lekin tartib buzilsa darhol sezadi. Uchtadan koʻp sifat kamdan-kam qoʻyiladi — uzun zanjir ogʻir oʻqiladi.
She bought a beautiful old wooden box.U chiroyli qadimiy yogʻoch quti sotib oldi.
It was a long hot summer.Uzoq va issiq yoz boʻldi.
He wore a small round badge.U kichik dumaloq nishon taqqan edi.
| Tartib | Nima | Namuna |
|---|---|---|
| 1 | baho | beautiful |
| 2 | oʻlcham | small |
| 3 | yosh | old |
| 4 | shakl | round |
| 5 | rang | blue |
| 6 | kelib chiqishi | Italian |
| 7 | material | wooden |
| 8 | maqsad | writing |
Savoldagi tartib
Savolda yordamchi feʼl egadan oldinga chiqadi: Where did you find this? Lekin soʻroq soʻzi egani soʻrasa, tartib oʻzgarmaydi va yordamchi feʼl umuman qoʻshilmaydi: Who wrote this? Bu ikki holatni ajratish oson — savol «kim?» ga qaratilgan boʻlsa, gap darak gapdek quriladi.
Where did you find this?Buni qayerdan topdingiz?
Who wrote this report?Bu hisobotni kim yozgan?
How long have they waited?Ular qancha vaqt kutishdi?
Inversiya
Never, Rarely, Seldom, Not only kabi inkor maʼnoli soʻz gap boshiga chiqsa, undan keyin savol tartibi keladi: Never have I seen such a crowd. Bu kitobiy uslubga xos va kuchli urgʻu beradi. Here va There bilan ham inversiya boʻladi, lekin u boshqa turdagi: Here comes the bus.
Never have I seen such a crowd.Bunday olomonni hech qachon koʻrmaganman.
Here comes the bus.Mana, avtobus kelyapti.
Rarely does he complain.U kamdan-kam shikoyat qiladi.
Toʻldiruvchi oldinga chiqqanda
Urgʻu berish uchun toʻldiruvchi gap boshiga koʻchiriladi: That book I have already read. Qolgan tartib oʻzgarmaydi, shuning uchun maʼno chalkashmaydi — ega va kesim oʻz joyida qoladi. Bu usul soʻzlashuvda kam, yozma va badiiy matnda koʻproq uchraydi.
That book I have already read.U kitobni men allaqachon oʻqiganman.
His name I could not remember.Uning ismini esga tushira olmadim.
This part of the work we will finish tomorrow.Ishning bu qismini ertaga tugatamiz.
He explained the rule clearly.U qoidani aniq tushuntirdi — hol toʻldiruvchidan keyin turadi.
I like this film very much.Bu film menga juda yoqadi —
very muchgap oxirida.
Oʻrin maʼnoni belgilaydi
birinchi tartib
The manager called the client.Menejer mijozga qoʻngʻiroq qildi — kim kimga.
almashtirilgan
The client called the manager.Mijoz menejerga qoʻngʻiroq qildi — rollar almashdi.