Sequence of Tenses
Zamonlar muvofiqligi
Zamonlar muvofiqligi nima?
Agar bosh gapdagi feʼl oʻtgan zamonda boʻlsa (said, told, thought), ergash gapdagi feʼl ham bir pogʻona orqaga suriladi. Bu qoida ingliz tilida majburiy — oʻzbek va rus tillarida bunday siljish yoʻq.
Zamon qanday siljiydi
Har zamon oʻzidan bir pogʻona oldingi zamonga oʻtadi. Past Perfect dan orqaga yoʻl yoʻq — u oʻzgarishsiz qoladi.
| Toʻgʻri nutq | Koʻchirma nutq | Namuna |
|---|---|---|
| Present Simple | Past Simple | is → was |
| Present Continuous | Past Continuous | is working → was working |
| Past Simple | Past Perfect | went → had gone |
| Present Perfect | Past Perfect | has seen → had seen |
| Future Simple (will) | Future in the Past (would) | will come → would come |
| can | could | can swim → could swim |
| may | might | may rain → might rain |
| must | had to | must go → had to go |
She said she was tired.U charchaganini aytdi.
He told me he had finished the work.U menga ishni tugatganini aytdi.
They said they would come later.Ular keyinroq kelishlarini aytishdi.
I thought she was waiting outside.Men u tashqarida kutyapti deb oʻyladim.
Payt va joy soʻzlari ham oʻzgaradi
Soʻzlovchi boshqa vaqtda va boshqa joyda gapirayotgani uchun now, today, here kabi soʻzlar ham suriladi.
| Toʻgʻri nutq | Koʻchirma nutq |
|---|---|
| now | then |
| today | that day |
| yesterday | the day before |
| tomorrow | the next day |
| here | there |
| this | that |
| ago | before |
He said he was leaving that day.U oʻsha kuni ketayotganini aytdi.
She said she had seen him the day before.U uni bir kun oldin koʻrganini aytdi.
They said they would arrive the next day.Ular ertasi kuni yetib kelishlarini aytishdi.
He said he liked it there.U u yer oʻziga yoqishini aytdi.
Qoʻllanilishi
Zamonlar muvofiqligi quyidagi holatlarda ishlaydi.
Koʻchirma nutqda
Eng koʻp uchraydigan holat: birovning gapini qayta aytishda. Bosh gapdagi feʼl oʻtgan zamonga oʻtsa, ergash gapdagi feʼl ham bir pogʻona orqaga suriladi: Present Simple → Past Simple, Present Perfect → Past Perfect, will → would. Bosh gap hozirgi zamonda qolsa, hech narsa siljimaydi.
She said the shop closed at eight.U doʻkon sakkizda yopilishini aytdi.
He explained that he had lost the key.U kalitni yoʻqotganini tushuntirdi.
The guide told us the museum was closed.Gid bizga muzey yopiqligini aytdi.
Savolni koʻchirishda
Koʻchirilgan savolda soʻz tartibi oddiy gapdagidek boʻladi — yordamchi feʼl oldinga chiqmaydi va savol belgisi qoʻyilmaydi. Where is the station? → He asked where the station was. Soʻroq soʻzi boʻlmasa, uning oʻrniga if yoki whether keladi.
She asked where I lived.U menga qayerda yashashimni soʻradi.
He asked whether the train had left.U poyezd joʻnaganmi deb soʻradi.
They asked when the meeting would start.Ular yigʻilish qachon boshlanishini soʻrashdi.
Modal feʼllar bilan
Modal feʼllar ham siljiydi: will → would, can → could, may → might, shall → should. must, should, could, might esa oʻzgarmaydi — ularning oʻtgan zamon shakli yoʻq. Shuning uchun koʻchirma nutqda baʼzi modal feʼllar aynan oʻz holicha qoladi.
He said he could help us.U bizga yordam bera olishini aytdi.
She said she might be late.U kechikishi mumkinligini aytdi.
They said we had to wait.Ular kutishimiz kerakligini aytishdi.
Qoida ishlamaydigan holatlar
Doimiy haqiqat, oʻzgarmas fakt va hozir ham amal qiladigan holat siljimaydi: He said that water boils at 100 degrees. Sabab oddiy — siljitilsa, fakt oʻtmishda qolib ketgandek eshitiladi. Shu sababli tarixiy sana va ilmiy qonun koʻchirma nutqda ham oʻz zamonida turadi.
The teacher said water boils at a hundred degrees.Oʻqituvchi suv yuz darajada qaynashini aytdi.
He said the Earth is round.U Yer yumaloq ekanini aytdi.
She said her name is Dilnoza.U ismi Dilnoza ekanini aytdi.
Fikr va bilim feʼllari bilan
think, know, believe, hope oʻtgan zamonda tursa, ergash gapdagi feʼl ham bir qadam orqaga suriladi: I thought you knew. Bu qoida faqat koʻchirma nutqqa emas, umuman fikr bildiruvchi feʼllarga tegishli — shuning uchun u said boʻlmagan gaplarda ham ishlaydi.
I thought the shop closed at eight.Doʻkon sakkizda yopiladi deb oʻylagandim.
She knew he had already left.U allaqachon ketganini bilardi.
We hoped the rain would stop soon.Yomgʻir tez toʻxtaydi deb umid qilgandik.
Shart gap koʻchirilganda
Shart gap oʻzlashtirilganda ikkala qism ham bir qadam orqaga suriladi va birinchi tur ikkinchi turga oʻxshab qoladi: If it rains, we will stay → He said that if it rained, they would stay. Uchinchi tur esa siljimaydi — u allaqachon eng orqadagi shaklda turadi.
He said he would come if he had time.Vaqti boʻlsa kelishini aytdi.
She told us she would help if we asked.Soʻrasak yordam berishini aytdi.
They promised they would wait if the train was late.Poyezd kechiksa kutishlarini vaʼda qilishdi.