Feʼl
Turlari, shakllari va vazifalari
Feʼl nima?
Feʼl — harakat yoki holatni bildiruvchi soʻz turkumi. Ingliz gapida u majburiy: egasiz gap uchraydi, lekin feʼlsiz gap uchramaydi. Shuning uchun feʼlni oʻrganish grammatikaning oʻzagi hisoblanadi.
The children run in the yard.Bolalar hovlida yuguradi.
She seems happy today.U bugun xursand koʻrinadi.
They have finished the work.Ular ishni tugatdi.
Feʼl turlari
Feʼllar gapdagi vazifasiga qarab besh guruhga boʻlinadi. Bir feʼl vaziyatga qarab ikki guruhga tegishli boʻlishi mumkin: have asosiy feʼl ham, yordamchi feʼl ham.
| Turi | Nimani bildiradi | Namuna |
|---|---|---|
| harakat feʼli | bajariladigan ish | run, write, build |
| holat feʼli | davom etmaydigan holat | know, belong, seem |
| bogʻlovchi feʼl | egani belgiga bogʻlaydi | be, become, look |
| yordamchi feʼl | zamon va shakl yasaydi | be, have, do |
| modal feʼl | imkon, zarurat, ehtimol | can, must, may |
Feʼlning beshta shakli
Har bir feʼlning besh shakli bor. Barcha zamonlar ana shu besh shakldan yasaladi — yangi shakl kerak boʻlmaydi.
| Shakl | Nomi | Namuna | Qayerda ishlatiladi |
|---|---|---|---|
| 1 | asos shakl | write | hozirgi zamon, infinitiv |
| 2 | oʻtgan zamon | wrote | Past Simple |
| 3 | sifatdosh II | written | perfekt, majhul nisbat |
| 4 | -ing shakli | writing | davom etgan zamonlar, gerundiy |
| 5 | -s shakli | writes | uchinchi shaxs birligi |
Qoʻllanilishi
Feʼlni tanlashda beshta belgi muhim.
Harakat va holat feʼllari
Harakat feʼli bajariladigan ishni, holat feʼli esa davom etmaydigan holatni bildiradi. Bu farq Continuous zamonlarda hal qiluvchi: holat feʼli davomiy shaklga kirmaydi — I am knowing notoʻgʻri. Baʼzi feʼl ikkala guruhga ham kiradi va maʼnosi oʻzgaradi: have egalik yoki harakat.
He opened the window.U derazani ochdi.
The team believes in the plan.Jamoa rejaga ishonadi.
This box belongs to my sister.Bu quti singlimga tegishli.
Asosiy va yordamchi feʼllar
Yordamchi feʼl maʼno bermaydi — u zamon, inkor va savol shaklini yasaydi. be, have va do ikki vazifani ham bajaradi: I have a car da have asosiy, I have finished da yordamchi. Qaysi vazifada ekanini gapdagi oʻrni koʻrsatadi — yordamchidan keyin doim boshqa feʼl turadi.
She does not drive at night.U kechasi mashina haydamaydi.
We are leaving in an hour.Bir soatdan keyin joʻnaymiz.
Have you seen this film?Bu filmni koʻrganmisiz?
Oʻtimli va oʻtimsiz feʼllar
Oʻtimli feʼl toʻldiruvchi talab qiladi, oʻtimsiz feʼl esa yoʻq. Faqat oʻtimli feʼl majhul nisbatga oʻta oladi — The door was opened mumkin, The baby was slept esa mumkin emas. Koʻp feʼl ikkala holatda ham ishlaydi: He opened the door va The door opened.
She closed the notebook.U daftarni yopdi — toʻldiruvchi bor.
The baby slept quietly.Chaqaloq tinch uxladi — toʻldiruvchi yoʻq.
He gave his friend a book.U doʻstiga kitob berdi — ikkita toʻldiruvchi.
Toʻgʻri va notoʻgʻri feʼllar
Toʻgʻri feʼl ikkinchi va uchinchi shaklini -ed bilan yasaydi, notoʻgʻri feʼlning shakllari esa yodlanadi. Notoʻgʻri feʼllar soni taxminan 200 ta, lekin kundalik nutqda eng koʻp ishlatiladiganlari 100 tacha — aynan ular eng qadimgi va eng chastotali soʻzlardir.
We reached the station on foot.Biz bekatgacha piyoda bordik — toʻgʻri feʼl.
He took the wrong bus.U notoʻgʻri avtobusga chiqdi — notoʻgʻri feʼl.
She brought her own laptop.U oʻz noutbukini olib keldi — notoʻgʻri feʼl.
Shakllarni farqlash
Gapdagi oʻrni qaysi shakl kerakligini koʻrsatadi: to dan keyin asos shakl, have dan keyin uchinchi shakl, modal feʼldan keyin ham asos shakl. Shuning uchun shaklni yodlash yetarli emas — uni qayerga qoʻyishni bilish kerak. Majhul nisbatda ham uchinchi shakl keladi.
I want to speak with the manager.Menejer bilan gaplashmoqchiman — asos shakl.
The director spoke for ten minutes.Direktor oʻn daqiqa gapirdi — ikkinchi shakl.
Not a word was spoken.Bir soʻz ham aytilmadi — uchinchi shakl.
Bogʻlovchi feʼllar
seem, become, look, taste, sound, feel egani belgiga bogʻlaydi va ulardan keyin ravish emas, sifat keladi: The soup tastes good, tastes well emas. Bu feʼllar harakat maʼnosida kelsa, ravish qaytadi — He tasted the soup carefully. Farqni maʼno belgilaydi, shakl emas.
The soup tastes too salty.Shoʻrva juda shoʻr.
She became a doctor last year.U oʻtgan yili shifokor boʻldi.
Your plan sounds reasonable.Rejangiz oqilona tuyuladi.
| Turi | Toʻldiruvchi | Namuna |
|---|---|---|
| oʻtimli | talab qiladi | She wrote a letter. |
| oʻtimsiz | talab qilmaydi | The baby slept. |
| ikkalasi ham | boʻlishi ham, boʻlmasligi ham mumkin | He reads. / He reads a book. |
She discussed the problem.U muammoni muhokama qildi —
discuss aboutdeyilmaydi.They entered the building.Ular binoga kirishdi —
enter intokerak emas.
Harakat va holat
harakat feʼli
He is fixing the tap.U joʻmrakni tuzatyapti — harakat, davom etadi.
holat feʼli
He knows the answer.U javobni biladi — holat, davom etmaydi.