Oʻzlashtirma gap
Oʻzganing gapini qayta aytish
Oʻzlashtirma gap nima?
Kimningdir soʻzini qoʻshtirnoqsiz, oʻz gapimiz ichiga singdirib aytish — oʻzlashtirma gap. Bunda uch narsa oʻzgaradi: zamon bir qadam orqaga suriladi, olmoshlar almashadi, payt va oʻrin soʻzlari qayta yoziladi.
She said that she was tired.U charchaganini aytdi.
He asked where I lived.U qayerda yashashimni soʻradi.
They told us to wait.Ular bizga kutishni aytishdi.
Zamon siljishi
Asosiy gapdagi feʼl oʻtgan zamonda boʻlsa, ergash gapdagi feʼl ham bir qadam orqaga suriladi. Past Perfect esa eng orqadagi shakl — u boshqa siljimaydi.
| Toʻgʻri koʻchirma | Oʻzlashtirma |
|---|---|
| Present Simple | Past Simple |
| Present Continuous | Past Continuous |
| Present Perfect | Past Perfect |
| Past Simple | Past Perfect |
| Past Perfect | oʻzgarmaydi |
| will | would |
| can | could |
| may | might |
| must | had to |
Qoʻllanilishi
Beshta asosiy holat.
Darak gapni oʻzlashtirish
say yoki tell ishlatiladi: tell dan keyin kimga aytilgani majburiy, say dan keyin esa qoʻyilmaydi — He told me va He said. that bogʻlovchisi tushirilishi mumkin. Bosh feʼl oʻtgan zamonda boʻlsa, ergash gapdagi zamon bir qadam orqaga suriladi.
He said that the shop was closed.U doʻkon yopiq ekanini aytdi.
She said she had finished the report.U hisobotni tugatganini aytdi.
They said they would repair the roof.Ular tomni taʼmirlashlarini aytishdi.
Savolni oʻzlashtirish
Savol oʻzlashtirilganda soʻroq tartibi yoʻqoladi: ega yana feʼldan oldinga qaytadi va soʻroq belgisi qoʻyilmaydi. Umumiy savol if yoki whether bilan kiritiladi, maxsus savolda esa soʻroq soʻzi bogʻlovchi vazifasini bajaradi. do yordamchisi butunlay tushib qoladi.
She asked whether I needed help.U menga yordam kerakmi, deb soʻradi.
He asked when the meeting would start.U yigʻilish qachon boshlanishini soʻradi.
They asked why we had left early.Ular nega erta ketganimizni soʻrashdi.
Buyruq va iltimosni oʻzlashtirish
Buyruq gap infinitivga aylanadi va zamon siljishi umuman boʻlmaydi: Close the window → She asked me to close the window. Taqiq not to shakli bilan beriladi. Qaysi feʼl tanlanishi ohangni belgilaydi: tell — buyruq, ask — iltimos, advise — maslahat.
The guard told them not to enter.Qorovul ularga kirmaslikni aytdi.
She asked me to close the window.U mendan derazani yopishimni soʻradi.
The doctor advised him to rest.Shifokor unga dam olishni maslahat berdi.
| Gap turi | Qaysi feʼl | Tuzilishi |
|---|---|---|
| darak gap | say, tell | said (that) + gap |
| umumiy savol | ask | asked if / whether + gap |
| maxsus savol | ask | asked + soʻroq soʻzi + gap |
| buyruq | tell, order | told + kim + to + Vinf |
| iltimos | ask | asked + kim + to + Vinf |
| maslahat | advise | advised + kim + to + Vinf |
| taqiq | tell | told + kim + not to + Vinf |
Olmosh va payt soʻzlari
Gapirish payti oʻzgargani uchun now, today, tomorrow kabi soʻzlar ham almashadi: now → then, tomorrow → the next day, yesterday → the day before. Aks holda qachon aytilgani noaniq qoladi. Olmosh va koʻrsatish soʻzlari ham shu tarzda oʻzgaradi: this → that.
She said she would send the file the next day.U faylni ertasi kuni joʻnatishini aytdi.
He said he had paid the bill the day before.U hisobni bir kun oldin toʻlaganini aytdi.
They said they were busy that week.Ular oʻsha hafta band ekanliklarini aytishdi.
| Toʻgʻri koʻchirma | Oʻzlashtirma |
|---|---|
| now | then |
| today | that day |
| tomorrow | the next day |
| yesterday | the day before |
| last week | the week before |
| next year | the following year |
| here | there |
| this | that |
| these | those |
| ago | before |
Zamon oʻzgarmaydigan holatlar
Doimiy haqiqat va hozir ham amal qiladigan holat siljimaydi: He said that water boils at 100 degrees. Asosiy feʼl hozirgi zamonda boʻlsa ham zamon oʻzgarmaydi — He says he is ready. Uchinchi holat: gap endigina aytilgan boʻlsa, siljish shart emas.
He said that water boils at a hundred degrees.U suv yuz darajada qaynashini aytdi.
She says she is ready.U tayyor ekanini aytyapti.
He said the museum opens at nine.U muzey toʻqqizda ochilishini aytdi.
Modal feʼllarni koʻchirish
Modal feʼllarning bir qismi oʻzgaradi: can → could, will → would, may → might, shall → should. Bir qismi esa oʻzgarmaydi: should, might, ought to, must — chunki ularning oʻtgan zamon shakli yoʻq. must majburiyat maʼnosida had to ga oʻtishi mumkin.
She said she could drive us to the airport.U bizni aeroportga olib bora olishini aytdi.
He said we should check the address.U manzilni tekshirishimiz kerakligini aytdi.
They said the parcel might arrive late.Ular posilka kech kelishi mumkinligini aytishdi.
He asked where the station was.U bekat qayerdaligini soʻradi — tartib darak gapdagidek.
She asked if I was free.U boʻshmisiz, deb soʻradi —
doyordamchisi yoʻq.
Toʻgʻri va oʻzlashtirma gap
toʻgʻri koʻchirma
She said, "I am waiting."U:
Kutyapman, dedi — toʻgʻri koʻchirma gap.
oʻzlashtirma
She said she was waiting.U kutayotganini aytdi — oʻzlashtirma gap.