Gapning bosh boʻlaklari
Ega va kesim
Bosh boʻlaklar nima?
Har bir ingliz gapining ikkita ustuni bor: ega — kim yoki nima haqida gapirilyapti, kesim — u haqda nima deyilyapti. Bu ikkisi gapning eng kichik toʻliq shakli: Birds fly. Qolgan hamma narsa ular atrofiga quriladi.
The doctor examined the patient.Shifokor bemorni koʻrdi.
Travelling broadens the mind.Sayohat dunyoqarashni kengaytiradi.
She became a lawyer.U yurist boʻldi.
Ega
Ega faqat ot boʻlishi shart emas. Har qanday ot vazifasini bajara oladigan birlik ega boʻla oladi — hatto butun boshli ergash gap ham.
| Ega nima bilan ifodalanadi | Namuna |
|---|---|
| ot | The bridge connects two districts. |
| olmosh | They arrived early. |
| gerundiy | Reading helps. |
| infinitiv | To wait would be wrong. |
| son | Three is enough. |
| ergash gap | What he said surprised us. |
| rasmiy ega | It is cold. / There is a book. |
Kesim
Kesim uch xil boʻladi. Oddiy kesim — bitta feʼl. Tarkibli kesim esa ikki qismdan iborat: biri grammatik vazifani, ikkinchisi maʼnoni tashiydi.
| Kesim turi | Tuzilishi | Namuna |
|---|---|---|
| oddiy | feʼlning bir shakli | She works. |
| tarkibli nominal | bogʻlovchi feʼl + ot / sifat | She is a teacher. |
| tarkibli feʼliy | modal yoki faza feʼli + feʼl | She can swim. / She began to read. |
Qoʻllanilishi
Beshta asosiy holat.
Ega — ot va olmosh
Eng koʻp uchraydigan holat. Ingliz gapida ega deyarli doim kesimdan oldin turadi va uni tushirib qoldirib boʻlmaydi — buyruq gapdan tashqari. Shuning uchun maʼnosiz ega ham qoʻyiladi: It is raining dagi it hech narsani bildirmaydi, faqat oʻrin toʻldiradi.
The bridge connects two districts.Koʻprik ikki tumanni bogʻlaydi.
They arrived before sunset.Ular quyosh botishidan oldin yetib kelishdi.
Everyone agreed with the decision.Hamma qarorga qoʻshildi.
Ega — gerundiy, infinitiv, ergash gap
Harakatning oʻzi mavzuga aylanganda ega feʼl shaklida keladi: gerundiy, infinitiv yoki butun ergash gap. Bunday egadan keyin feʼl birlikda turadi: Reading in poor light harms the eyes. Ergash gap ega boʻlganda ham shunday: What he said surprised us.
To give up now would be a mistake.Hozir voz kechish xato boʻlardi.
Reading in poor light harms the eyes.Yorugʻlik kam joyda oʻqish koʻzga zarar.
What he said surprised us.U aytgan narsa bizni hayratga soldi.
Oddiy kesim
Bitta feʼl, murakkab zamon shaklida boʻlsa ham: have been repaired — uch soʻz, lekin bitta kesim. Yordamchi feʼllar alohida boʻlak hisoblanmaydi, chunki ular maʼno emas, shakl beradi. Gapni tahlil qilishda butun feʼl guruhini bir boʻlak deb olish kerak.
The workers finished early.Ishchilar erta tugatishdi.
The letter will arrive tomorrow.Xat ertaga yetib keladi.
The lights have been repaired.Chiroqlar taʼmirlandi.
Tarkibli kesim
Bogʻlovchi feʼl (be, become, seem, taste) belgini egaga bogʻlaydi va undan keyin sifat yoki ot keladi — bu tarkibli ot kesim. Modal va faza feʼllari (can, begin, continue) esa asosiy feʼl bilan birga tarkibli feʼliy kesim hosil qiladi: She began to explain the rule.
The soup tastes salty.Shoʻrva shoʻr taʼm beradi.
He can drive a lorry.U yuk mashinasini hayday oladi.
She began to explain the rule.U qoidani tushuntira boshladi.
Ega va kesim moslashuvi
Feʼl asosiy otga moslashadi, unga eng yaqin turgan otga emas: The list of names is on the desk — is, chunki ega the list. Bu qoida uzun birikmalarda koʻp xatoga sabab boʻladi. Masofa va miqdor bildiruvchi birikma ham birlikda keladi: Ten kilometres is a long walk.
The list of names is on the desk.Ismlar roʻyxati stolda — ega
list, shuning uchun birlikda.Ten kilometres is a long walk.Oʻn kilometr — uzoq yoʻl: miqdor yaxlit olinadi.
Both answers are correct.Ikkala javob ham toʻgʻri.
Bir jinsli ega va kesim
Bitta gapda bir nechta ega yoki kesim boʻlishi mumkin: ular bir xil savolga javob beradi va bogʻlovchi yoki vergul bilan bogʻlanadi. Bir jinsli ega boʻlsa, feʼl koʻplikka oʻtadi: Anvar and Dilnoza were late. Lekin or bilan bogʻlangan boʻlsa, feʼl eng yaqin egaga moslashadi.
The teacher and the students left together.Oʻqituvchi va talabalar birga chiqishdi.
She opened the letter and read it twice.U xatni ochdi va ikki marta oʻqidi.
The lights flickered, dimmed and went out.Chiroqlar pirpiradi, xiralashdi va oʻchdi.
| Holat | Feʼl | Namuna |
|---|---|---|
| of birikmasi | asosiy otga moslashadi | The list of names is ... |
| miqdor yaxlit olinsa | birlik | Ten kilometres is ... |
| each, every, everyone | birlik | Everyone agrees. |
| both, several, many | koʻplik | Both answers are ... |
| either ... or | yaqin otga moslashadi | Either he or they are ... |
The committee has reached a decision.Qoʻmita qarorga keldi — yaxlit guruh, birlikda.
The team are wearing new shirts.Jamoa aʼzolari yangi koʻylak kiygan — alohida odamlar, koʻplikda.
Oddiy va tarkibli kesim
oddiy
The engineer works here.Muhandis shu yerda ishlaydi — oddiy kesim.
tarkibli
The engineer is experienced.Muhandis tajribali — tarkibli kesim.