Gapning ikkinchi darajali boʻlaklari
Toʻldiruvchi, aniqlovchi, hol
Ikkinchi darajali boʻlaklar nima?
Ega va kesim gapning asosini tashkil qiladi. Ikkinchi darajali boʻlaklar esa shu asosga tafsilot qoʻshadi: kimni, qanday, qachon, qayerda. Ularsiz gap toʻgʻri, lekin quruq boʻladi.
She gave her sister a present.U singlisiga sovgʻa berdi.
The wooden bridge is very old.Yogʻoch koʻprik juda eski.
They finished the work quickly.Ular ishni tez tugatishdi.
| Boʻlak | Savoli | Namuna |
|---|---|---|
| vositasiz toʻldiruvchi | nimani? kimni? | He bought a phone. |
| vositali toʻldiruvchi | kimga? | He gave me a phone. |
| predlogli toʻldiruvchi | nima haqida? kimga? | We talked about it. |
| aniqlovchi | qanday? qaysi? | a tall woman |
| hol | qachon? qayerda? qanday? | He waited outside. |
| izohlovchi | aynan kim? | my friend Anvar |
Qoʻllanilishi
Beshta asosiy tur.
Toʻldiruvchi
Harakat kimga yoki nimaga yoʻnalganini koʻrsatadi. Ikkita toʻldiruvchi boʻlsa, kimga oldin, nimani keyin keladi: He gave the driver the keys. Tartibni oʻzgartirish mumkin, lekin shunda predlog qoʻshiladi: He gave the keys to the driver — maʼno bir xil, urgʻu boshqa.
He bought a new phone.U yangi telefon sotib oldi.
The teacher showed the class a map.Oʻqituvchi sinfga xarita koʻrsatdi.
We sent them an invitation.Biz ularga taklifnoma yubordik.
Aniqlovchi
Otni aniqlaydi. Bitta soʻz boʻlsa otdan oldin, birikma boʻlsa otdan keyin turadi — ingliz tilidagi asosiy qoida shu: a tall woman, lekin the book on the shelf. Aniqlovchi sifat, ot, sifatdosh, infinitiv yoki butun ergash gap boʻlishi mumkin.
A tall woman entered the hall.Baland boʻyli ayol zalga kirdi.
The book on the shelf is mine.Javondagi kitob meniki.
I need a pen to sign this.Buni imzolash uchun ruchka kerak.
| Aniqlovchi nima bilan | Oʻrni | Namuna |
|---|---|---|
| sifat | otdan oldin | a wooden bridge |
| ot | otdan oldin | a school bus |
| predlogli birikma | otdan keyin | the book on the shelf |
| infinitiv | otdan keyin | a pen to sign with |
| sifatdosh | ikki tomonda ham | a crying child / a man standing there |
Hol
Harakat qachon, qayerda va qanday bajarilganini bildiradi. Hol gapda bir necha joyda tura oladi va oʻrni urgʻuni oʻzgartiradi — gap boshidagi hol eng koʻzga tashlanadi. Bir nechta hol boʻlsa, tartib qatʼiy: avval tarz, keyin joy, oxirida payt.
The guests arrived late.Mehmonlar kech kelishdi.
He waited outside the building.U bino tashqarisida kutdi.
She spoke very softly.U juda muloyim gapirdi.
| Hol turi | Savoli | Namuna |
|---|---|---|
| payt holi | qachon? | yesterday, at six, last week |
| oʻrin holi | qayerda? qayerga? | here, in the garden |
| tarz holi | qanday? | quickly, with care |
| daraja holi | qay darajada? | very, quite, almost |
| sabab holi | nega? | because of the rain |
| maqsad holi | nima uchun? | to save time |
Predlogli toʻldiruvchi
Baʼzi feʼllar toʻldiruvchini faqat predlog bilan oladi: depend on, apologise to, talk about. Qaysi predlog kelishi feʼlga bogʻliq va lugʻatdan qaraladi — maʼnodan chiqarib boʻlmaydi. Teskari holat ham bor: discuss, enter, answer predlogsiz keladi, garchi oʻzbekchada koʻmakchi talab qilsa ham.
They depend on their neighbours.Ular qoʻshnilariga bogʻliq.
She apologised to the customer.U mijozdan uzr soʻradi.
We talked about the project.Biz loyiha haqida gaplashdik.
Izohlovchi
Otning yonida turib, uni aniqlashtiradi: My friend Anvar works abroad. Vergul bilan ajratilishi ham, ajratilmasligi ham mumkin va bu maʼnoni oʻzgartiradi. Vergulsiz izohlovchi otni aniqlaydi, vergulli izohlovchi esa shunchaki qoʻshimcha maʼlumot beradi: Tashkent, the capital, is growing fast.
My friend Anvar works abroad.Doʻstim Anvar chet elda ishlaydi.
Tashkent, the capital, is growing fast.Poytaxt Toshkent tez oʻsyapti.
We met Dilnoza, a well-known writer.Biz taniqli yozuvchi Dilnoza bilan uchrashdik.
Bir jinsli ikkinchi darajali boʻlaklar
Toʻldiruvchi, aniqlovchi va hol ham bir jinsli boʻlishi mumkin. Roʻyxatdagi oxirgi ikkitasi and bilan bogʻlanadi, qolganlari vergul bilan ajratiladi. Amerikacha uslubda and dan oldin ham vergul qoʻyiladi — u Oxford verguli deb ataladi va maʼno chalkashligini oldini oladi.
She bought apples, pears and grapes.U olma, nok va uzum sotib oldi.
It was a long, cold and rainy evening.Uzun, sovuq va yomgʻirli kechqurun edi.
He worked quickly but carefully.U tez, lekin ehtiyotkorlik bilan ishladi.
She only reads in the evening.U faqat kechqurun oʻqiydi —
onlyvaqtni cheklaydi.Only she reads in the evening.Kechqurun faqat u oʻqiydi —
onlyegani cheklaydi.
Toʻldiruvchi tartibining ikki shakli
predlogsiz
He gave the driver the keys.U haydovchiga kalitlarni berdi — predlogsiz tartib.
predlog bilan
He gave the keys to the driver.U kalitlarni haydovchiga berdi — predlog bilan.